Bizden doku özelliklerinizin bir hastanın doku özellikleriyle uyuştuğuna dair bir mesaj aldınız. Aşağıda kök hücre bağışına kadar geçen sürede esas itibari ile hangi adımları atmanız gerektiğini açıklayacağız.

Sağlık kontrolü ve onay amaçlı özellik tespiti -Confirmatory Typing (CT)
Size çok detaylı bir sağlık anketi verilecek ve bu sayede bir bağışçı olmanızı engelleyecek güncel kriterlerin saptanması sağlanacaktır.

Daha sonra onay amaçlı özellik tespitini takiben doku özellikleriniz kan numunesi bazında bir kez daha analiz edilecektir. CT işlemini aile doktorunuz yapabilir veya doktor arama motoru üzerinden yakınınızda bulunan ve onay amaçlı özellik tespiti yaptığını beyan eden bir doktoru bulabilirsiniz.

2010 yılının önce veri tabanına kaydedilen bazı ek özellik tespiti işlemleri gerekebilir (DR ve DQ-Doku tipleme) çünkü bu gen lokasyonun doku tiplemeleri o tarihlerde analiz edilmemiş olabilir.

Kanınız ayrıca belirli enfeksiyon uyarıcıları, örn. HIV ya da hepatit virüsleri, bakımından incelenir. Alınan bu sonuçlar doğrultusunda hasta için yüzde yüz uygun bağışçı olup olmadığınız belirlenir. Bu noktadan itibaren kök hücre bağışı ile ilgili sorularınız için DKMS'in tıp merkezin'de (CMS) kişisel bir muhatap tahsis edilir. O andan itibaren kök hücre bağışıyla ilgili bütün sorularınız için DKMS (CMS) tıbbi servis merkezinin kişisel bir görüşme partneri hizmetinizde olacaktır. Tıbbi servis merkezi DKMS’nin resmi partneridir.

Kök hücre bağışı
Yukarıda belirtilen ön incelemelerde son tahlilde bağışçı olarak seçilmeniz çok farklı faktörlere, örneğin hastanın durumuna bağlı olabilir. Gerçekten de kemik ilişik iliği bağışçısı olarak seçilmeniz durumunda nihai olarak bu hastaya kemik iliğini verip vermek istemediğinize karar vermeniz gerekmektedir. Son bir sağılık muayenesinden ve bir hekim tarafından bilgilendirilmenizden sonra, bağış için yazılı bir onay belgesi imzalamanız gerekir.

Nakil tarihinden yaklaşık bir hafta önce hasta için, hasta iliğinin kemoterapi ve kimi durumlarda radyoterapi ile imha edildiği hazırlık aşaması başlar. Bu noktadan itibaren hasta, bağışçının sağlıklı kök hücrelerinin nakli olmadan hayatta kalamaz.

Bir kök hücre bağışı nasıl gerçekleşir?
Kök hücreler tüm kemiklerde, özellikle de leğen kemiğinde yüksek sayıda bulunur ve iki farklı yöntemle alınabilir. Hangi yöntemin uygulanacağı hastanın ihtiyaçlarına bağlıdır. Mümkün olduğu kadarıyla bağışçının istekleri dikkate alınır. Kimi durumlarda bağışçı tıbbi nedenlerle kök hücre alma yöntemlerinden sadece biri için uygun olabilir.

1. Periferik kök hücre alımı (aferez)
Bağışların yüzde 80’inde kök hücrelerin alınması periferik olarak gerçekleştirilir. Bu yöntemde beş gün boyunca derinin altına bir büyüme faktörü (hormon benzeri bir madde) zerk edilir. G-CSF ismi verilen madde kök hücrelerin kemik iliğinde yoğun olarak görülen kök hücrelerinin daha fazla üretilerek akan kana yayılma etkisini gösterir.

Bu ön işlem tamamlandıktan sonra kök hücreler özel bir işlemle (aferez) kanın içerisinden toplanabilir. Bu amaçla her iki kola venöz portlar yerleştirilir. Kan bir koldan bir kan ayrıştırıcıya ve ikinci port üzerinden de vücuda geri akar. Bu yöntem hastaneye yatış gerektirmeden, anestezi kullanılmadan gerçekleşir ve genellikle en az dört saat sürer. Vakaların %20’sinde aferez işleminin bir ertesi gün tekrarlanması gerekir. Ancak bu sayede kök hücreleri kazanılabilir

Bu yöntem tıpta 1988 yılından beri, DKMS bağışçılarında ise 1996’dan bu yana uygulanmaktadır. İlacı alırken grip benzeri belirtiler ortaya çıkabilir. Günümüzdeki araştırma düzeyine göre uzun vadeli yan etkiler yoktur. Bu durumu takip etmeye devam etmek amacıyla, hayat kurtarıcılarımızla düzenli irtibat halindeyiz.

2. Kemik iliği alımı
Kemik iliği alımında (omurilikle karıştırmamak gerekir) bağışçıda komple narkoz altında yaklaşık bir litre kemik iliği ve kan karışımı alınır ve bunun için kalça bölgesi kullanılır. Bu karışım toplam kemik iliğinin yaklaşık yüzde 5’ini içerir ve kemik iliği aşağı yukarı iki hafta içerisinde kendini tamamen yeniler. Kök hücresi alımı için genellikle leğen kemiğinin arka bölgesinde iki küçük kesik ve birkaç iğne deliği yeterlidir. Kesikler o kadar küçüktür ki, sadece birkaç küçük dikiş gerektirirler ve hatta sıklıkla hiç dikiş gerektirmezler. İlik alımı yaklaşık 60 dakika sürer. Kabul, kemik iliği alımı ve gözlem süresi dahil, iki, üç gün hastanede kalırsınız.

Bu yöntemde sizin için risk düşüktür. Risk esas olarak olağan anestezi riski ile sınırlıdır. Kemik iliği alımından sonra birkaç gün süreyle lokal bir yara ağrısı – berelenme, ezik benzeri bir ağrı – görülebilir. Ancak çok nadiren de olsa daha uzun süreli ağrılar da meydana gelebilir.

Hastalara kök hücreler nasıl nakledilir?
Bağışçının kök hücreleri hastaya nakil edilmesi aynen bir kan naklinde olduğu gibi intravenöz yolla yapılır. Hastaya nakil edilen kök hücreler kan akımı ile vücudun tamamına yayılır ve burada hastanın kemik iliğinin olduğu boş alanlara yerleşir. Burada yeni, yani sağlıklı kan hücreleri oluşmaya başlar. Kemik iliği naklinden yaklaşık iki ila dört hafta sonra hasta yoğun enfeksiyon riski dolayısıyla nakil işleminin yapıldığı klinikte kalır. Yeni kan hücreleri gelişmeye başladıktan sonra naklin yapılan kök hücrelerin hastanın vücudunu reddetme söz konusu olabilir buna Graft-versus-Host-Disease adı verilir ve bunun tıbbi olarak tedavi edilmesi gerekir.

Kök hücre naklinin başarılı olduğunu gösteren ilk işaretler nelerdir?
Yaklaşık iki ila dört hafta sonra yeni kök hücrelerin görevlerinin yerine getirip getirmedikleri ve sağlıklı kan hücresi oluşturup oluşturmadıkları saptanır. Stimüle edilmiş periferik kök hücre naklinden sonra geçecek süre kemik iliği alımına göre çok daha kısadır.

Değerlendirme, kandaki mevcut kan hücrelerinin sayısında ki değişim üzerinden yapılır. Beyaz al ve akyuvarlardaki sürekli artış trombositlerde belirgin bir artma görüldüğü takdirde hastanın ikinci bir hayat şansı yakalaması artmış olur.

Hastada ne gibi komplikasyonlar meydana gelebilir?
Hazırlık aşaması görülebilecek komplikasyonlar çoğu zaman kemoterapi veya komple vücut ışın tedavisinin bilinen yan etkileridir, örneğin kusma veya bulantı gibi. Nakil sonrasındaki ilk dönemde genel bir enfeksiyon riski vardır çünkü hastanın immün sistemi hazırlık aşamasından sonra oldukça zayıf düşmüştür ve yavaş yavaş kendisini toparlamaya başlar. Ne yazık ki hastalığın nüksetme tehlikesi de vardır. Çünkü belirli koşullar altında tüm kanser hücreleri yok edilmeyebilir. Yani nakil sonrasında lösemi hastalığının tekrarı her zaman söz konusu olabilir. Nakil işleminden sonra yeni kök hücrelerin hastanın vücut hücreleri birbirleri uyumlu olmam tehlikesi de mevcuttur ve bunun sonucunda tam tersi bir reddetme reaksiyonu meydana gelir - bu çok ağır komplikasyondur (bakınız GvHD). Bağışçının kök hücrelerin yeterince büyümemesi hastalığın yeniden nüksetmesi durumunda bağışçıya tekrar bir soru sorularak yeniden kök hücre bağışına hazır olup olmadığı öğrenilir.

Bağışçının kök hücreleri ile hastaya hastalık nakli bulunmakta mıdır?

Sağlık anket formunu oldukça dikkatli doldurulması sayesinde ve ayrıca gerçekleştirilen geniş kapsamlı sağlık kontrolü ile kök hücreleri ile hastalık bulaşma ihtimalini neredeyse devre dışı bırakabiliriz. Ancak yapılan yoğun doku özellikleri belirlenmesine rağmen kök hücrelerinin ters bir reddetme reaksiyonu da meydana gelebilir ve bu reaksiyonda hastalar bağışçının kök hücreleri hastanın vücudunun hücrelerine karşı reaksiyon gösterirler. Bu reaksiyonlar çok farklı aşamalarda olabilir ve her birinin güneş yoluyla tedavi edilmesi gerekmektedir. GvHD bağışçının kök hücrelerinin sağlıklı olmadığı anlamına gelmez. Çoğu zaman GvHD’ye yol açan tüm faktörleri yeterince araştırmak mümkün değildir. Bunun haricinde bazı reddetme reaksiyonları bilinçli olarak bazı doktorlar tarafından tolere edilir, çünkü bu sayede hastanın vücudunda bulunan lösemi hücreleriyle mücadele etmek mümkündür (Anti-Lösemi-Efekti) denir.

Hasta yeniden eve döndüğünde durumu nedir?
Birçok hasta eve döndükten sonra gayet normal bir hayata devam edebilir. Ancak başlangıçta bazı kurallara uyulması gerekir. Örneğin hastanın büyük insan topluluklarından uzak durması gerekmektedir, ancak bu sayede ortaya çıkabilecek yüksek bir enfeksiyon riskinden korunmuş olur. Bazı hastalarda çok uzun süren reddetme reaksiyonları görülebilir, örneğin deride döküntüler, saç dökülmesi, tükürük veya gözyaşı bezi üretiminde azalma gibi.

Hasta için uygun bağışçı bulunamadığında ne olur?
Bu durumda hastaya diğer tedavi yollarıyla yardımcı olmaya çalışılır. Hastanın hastalık durumuna göre kemoterapi veya ışın tedavisi uygulanır. Ancak birçok hastada kök hücresi nakli uzun sürede başarı şansı vadeden yegane tedavi yöntemidir.

Kök hücre nakli ile başarı şansı ne ölçüdedir?
Nakil yapılan hastaların %40 ila %80’ninde tedavi başarılı biçimde seyreder. Hastanın nakil sonrası ne kadar yaşabileceğini çoğu zaman hastanın yaşına ve sağlık durumuna nakil işlemi yapıldığı zamana bu hastalığa neden olan temel hastalığa ve komplikasyonların çıkıp çıkmamasına bağlıdır.

Bir kök hücresi bağışçısı nasıl bulunur? – Bir bağış arayışının esasları
Belirli bir hasta için kök hücresi bağışçı adayı olmanız için doku özellikleriniz, yani HLA özellikleriniz (İnsan Lökosit Antijenleri) hastanınkilerle uyuşması gerekir.

Halen, milyonlarca farklı kombinasyon içerisinde görülebilecek olan 7.000 adet doku özelliği biliniyor. Aile dışından uygun bir bağışçı bulma olasılığı göreceli düşüktür – halen bu olasılık 1:20.000 ile 1 ila birkaç milyonda bir arasındadır. Uygun bir bağışçı arayışı bu nedenle önce aile içerisinden başlar.

Aile içi arama
Bağışçı ile hasta arasında doku özelliklerinin uyuşma olasılığı aile içerisinde en fazladır. Bu olasılık yakl. yüzde 30 düzeyindedir. Çünkü bir çocuk doku özelliklerini babadan ve anneden eşit oranlarda devralır.

Tedaviyi yürüten klinik ilk önce, hastanın kardeşlerinin bağışçı olmaya uygun olup olmadıklarını inceler. Bu inceleme başarısız kalırsa, duruma göre aramaya diğer akrabalar da dahil edilir Bir hastanın anne babasının uygun bağışçı olma olasılığı her biri için yüzde bir kadardır. Genellikle ailenin ilgili doku özelliklerine göre bir soy ağacı oluşturulur.

Hastaların azami yüzde 30’unda aile içerisinden uygun bir bağışçı bulunabilir.
Aile içerisinde uygun bir bağışçı yoksa akraba olmayan bir bağışçı (yabancı bağışçı) arayışı başlar.

Yabancı bağışçı arayışı
Aile içi doku tiplemesinden sonuç alınmazsa immünogenetik enstitü tedaviyi yürüten doktor ile koordinasyon içerisinde Ulm’daki Almanya Merkezi Kemik İliği Bağışçıları Sicili ZKRD’de arama yapılması için talimat verir. Hastanın sağlık sigortasından arama bedelinin karşılanacağı onayı ve hastanın onay belgesi geldikten sonra, aramayı yapan enstitüye ZKRD tarafından uygun bağışçıların anonimleştirilmiş verileri gönderilir.

Maalesef sadece Almanya’da bile, beş hastadan biri henüz uygun bir bağışçı bulamıyor. Bu nedenle DKMS’nin bilgi bankasını daha da genişletmesi ve yeni bağışçıları kaydetmesi gerekiyor. Başka ülkelerden hastaların da durumunu iyileştirmek amacıyla, DKMS bilgi bankasındaki doku özelliklerinin çeşitliliğini sürekli artırmaya gayret ediyor. Bu gayretin bir örneği, göç geçmişine sahip insanları hedef alan azınlıklar programıdır, çünkü bu kişiler sıklıkla Alman kökenli bağışçılardan farklı doku özelliklerine sahiptirler.

Rahatsızlanan hastanın bağlı bulunduğu sigorta kurumu bağışın öncesindeki gerekli tüm incelemeleri ve tedavileri ayrıca sizin hastanede kalışınızın masraflarını üstlenmektedir. Aynı şekilde hastalık sigortaysa olası bir gelir kaybının masraflarını seyahat masraflarını ve diğer tıbbi olmayan harcamalarını karşılamaktadır. DKMS organizasyonla ilgili tüm meseleleri sizin için halletmektedir yani bunlarla ilgili hiçbir şeyle ilgilenmenize gerek yoktur. Hatta hastalık sigortasıyla mahsuplaşmayı bile biz kendi üzerimizden yapıyoruz. Diğer tüm sorunlar için size danışmanlık hizmeti vermeye hazırız.

Bağışın yapıldığı gün muafiyet
Bağış karşılığında, ücretsiz sağlanacaktır. DKMS ücretli izin gerekli süre alır.Kemik iliği koleksiyonda yaklaşık bir hafta için serbest bırakılır. Bu hastanede üç gün kalmak ve dört gün sonra içerir.
Periferik kök hücre toplama operasyonel kalması. Bunlar, kaldırma süresince verilen, fakat yardım için ek muafiyet olabilir. Tıbbi bir sertifika Unlikely olay bu aile hekiminin kanıtlamak olabilir gerekli olacaktır. DKMS maliyetleri bunların işveren rapor verecek.

DKMS kök hücre bağışı durumunda işvereninizle temas kuracaktır. DKMS’nin uzun yıllar boyunca edildiği tecrübe, bir çalışanın bir kök hücre bağışına çağrılması durumunda işverenlerin çok olumlu tepki gösterdikleridir.

Bir hastanın genetik ikizi olarak tespit edildiğiniz ve hayat bağışlayabileceğiniz kesinleştiğinde kafanızda birçok soru oluşacaktır. Hasta kimdir? Nerede yaşar? Ailesi var mıdır? Benimle onun arasında doku özellikleri dışında başka benzerlikler bulunur mudur? Bana benziyor mu? Aynı şekilde hastalarda kahramanlarının kim olduğunu bilmek ve bağışçıyı tanımak isterler. Bu soru ve isteklere çoğu zaman cevap vermek ve onları yerine getirmek mümkündür – ancak biraz sabır göstermeniz gerekmektedir.

Almanya’daki yönetmelikler hasta ve bağışçının ancak iki yıl sonra tanışmalarına izin vermektedir. Bağış ve bu sürenin bitimi arasında hasta ile ilk temasınızı kurabilirsiniz: DKMS’e aracılığıyla bağışçı ve hasta birbirlerine isimsiz mektuplar yazıp hediye alış verişi yapabilirler. DKMS veri güvenliği açısından hasta ile doğrudan temasa sahip değildir ve postanın hastaya aktarılması hususunda sadece çok kısıtlı bir etkisi vardır. Burada sadece tedaviyi yapan kliniği desteğine bağlıyız. Hastalar nakil işleminden sonra diğer bir klinik tarafından tedavi edildikleri için örneğin bazı gecikmeler olabilir. Ön görülen iletişim yasağı sona erdikten sonra bağışçı ve hasta doğrudan birbirleri ile temas kurup buluşabilirler – buna DKMS’nin aracılık etmesi gerekir ayrıca sizin ve hastanın da buna onay vermesi şarttır.

Uzun yıllar boyunca edildiğimiz tecrübe bunu göstermektedir: Birçok hasta ve bağışçı tanışmak isterler. Bu buluşmalar her defasında çok dokunaklı anlardır. Çoğu zaman mükemmel arkadaşlıklar oluşur. Her ne kadar DKMS’nin hedefi başarılı bir nakil işlemine imza atmak olsa da bu kişisel buluşmalar bizi her zaman motive etmektedir. Bu buluşmalar yaptığımız işin herkese yarar sağladığını göstermektedir!

Yurtdışına yapılacak bağışlar ile ilgili bilgi.
Yurtdışından veya yurtdışına yapılacak bağışlar için bağışçı ve hasta arasındaki temas imkanları için farklı düzenlemeler söz konusudur – bası ülkeler çok serbesttir bazı ülkeler ise hiçbir temasa izin vermezler. DKMS yasaların izin verdiği ölçüde hasta ve bağışçıyı bir araya getirmeye gayret gösterir.

Kamuoyunu kök hücre bağışı hakkında aydınlatma çabalarımıza rağmen, bir dizi önyargı yaygındır. Aşağıda en yaygın önyargıları gerçeklerle karşılaştıracağız.

1. Ön yargı/Yanlış:
„Kök hücreler omurilikten alınır.“

Gerçek:
Omurilik ve Kemik iliği çoğu zaman birbirine karıştırılır. Bağışçının omuriliğine dokunulmaz. Kemik iliği veya kök hücreler – alınmaları için cerrahi müdahale gerekiyorsa – leğen kemiğinden alınır. Kök hücresi alma işlemi genel anestezi altında gerçekleştirilir.

2. Ön yargı/Yanlış:
„Kök hücre bağışı için daima bir ameliyat gereklidir.“

Gerçek:
Cerrahi müdahalenin – leğen kemiğinden ilik alınmasının – yanında, kök hücresi bağışlamanın başka bir seçeneği daha vardır: Hatta periferik kök hücre alımı adı verilen bu yöntem %80 ile en sık uygulanandır. Bu yöntemde kök hücreler özel bir işlemle kanın içinden toplanır. Bu da anestezi kullanılmadan ayakta gerçekleşir.

3. Ön yargı/Yanlış:
„Başkasına kök hücresi verdiğimde, ileride bir gün eksikliğini duyarım.“

Gerçek:
Vücut kök hücrelerini iki hafta içerisinde yeniden oluşturur. Yani insan kendi sağlığını tehlikeye atmadan da hayat bağışlayabilir.

4. Ön yargı/Yanlış:
„Bağışçı hasta ile aynı kan grubundan olmak zorundadır.“

Gerçek:
Kök hücresi naklinde bağışçı ile hasta arasında kan gruplarının uyuşması değil, doku özelliklerinin (HLA özelliklerinin) mümkün olduğu kadar tam uyuşması önemlidir. Neredeyse %100 uyuşma bulmak çok karmaşıktır ve bu nedenle samanlıkta iğne aramakla karşılaştırılır. Kan bağışı yapıldığında alıcı kök hücreleri ile birlikte bağışçının kan grubunu da alır.